Verwijzingen

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Het Nibelungenlied is een middelhoogduits heldenepos uit de 13e eeuw, waarin de ondergang van het huis der Bourgondiërs wordt beschreven. Het lied is overgeleverd in een aantal ongedateerde handschriften die, naar afkomst en volledigheid, worden gegroepeerd in 3 stammen, 'A', 'B' en 'C', waarvan de stam 'C' de meest uitgebreide is. Zowel de dichter als de opdrachtgever zijn onbekend.
In een bijlage van het Nibelungenlied, de "Nibelungenklage" wordt het ontstaan van het gedicht belicht. Er wordt daarin vanuit gegaan dat de Sagen werkelijk hebben plaats gevonden, en dat de eerste regels al tijdens het leven van de hoofdpersonen zijn opgeschreven. Een zekere "Meister Konrad" wordt genoemd als degene die van de Bisschop "Pilgrim" von Passau (nazaat van de "heilige Bisschop Pilgrim van Passau" 971-991) de opdracht kreeg om als oogetuige de gebeurtenissen op te schrijven.

Afb.1,  Eerste pagina van het Handschrift C. (Zie ook bij Nibelungenlied inleiding.)

De kaart geeft aan waar de Burgunden vandaan kwamen en zich tenslotte vestigden (sinds 406) in wat tegenwoordig Westeuropa wordt genoemd. Het rijk van de Merovingers (Franken) werd na de dood van koning Chlotar I (561) in drieën verdeeld: Austrasië, Burgund en Neustrië. (afb.2)

Het schema laat zien hoe de vorstenhuizen der Merovingers en Burgunden door huwelijken met elkaar verbonden waren. De historische personen in dit schema, die met enkele Burgunden/Nibelungen protagonisten worden vergeleken, zijn gekleurd aangegeven. (afb.3)

In de geschiedenis der twee vorstenhuizen waren veel onderlinge affaires en intriges, in het schema aangegeven met een icoontje (zie gekleurde kader rechtsonder). Huwelijken, moorden en oorlogen gingen voornamelijk om macht en landbezit.

De tegenwoordige visies, veelal speculatief vanwege de historische “gaten”, vullen elkaar aan of spreken elkaar tegen. Wij hebben gekozen voor het grondige en relativerende onderzoek dat Helmut Berndt presenteert in “Die Nibelungen, Auf den Spuren eines sagenhaftes Volkes“ (zie de bibliografie).

Frederik Barbarossa en de derde kruistocht

Tussen 1189 en 1192 vond de derde kruistocht plaats. Deze werd geïnitieerd door de Duitse keizer Frederik Barbarossa, de franse koning Philips II August en de engelse koning Richard Leeuwenhart. Deze kruistocht bereikte het doel, Jeruzalem, niet. Wellicht behoorde de dichter tot de weinige overlevenden die weer terugkeerden naar hun vaderland. Uit tekstvergelijkingen weten we dat het epos tussen 1200 en 1205 geschreven moet zijn. Het lied zou versluierde commentaren bevatten op de derde kruistocht. Ondanks navorsingen is de identiteit van de dichter niet bekend, mogelijk was het Konrad von Feuersbrunnen. (afb.4)

De Nibelungen en Wagner.

Wagner (1813-1883) heeft in zijn vierdelige operacyclus "Der Ring des Nibelungen" (1841-1874) gebruik gemaakt van personages uit het Nibelungenlied, deze vervolgens verweven met de germaanse godenwereld. Deze keuze geeft voeding aan de gevoelens van nationalisme die in die tijd in Duitsland opleefden en zich concentreerden op een zuiver germaanse herkomst.

afb.5, Wodan Wagner, Alfred Hrdlicka. meer over de Nibelungen en Wagner (klik)

Walhalla bij Regensburg.

Gedurende de regeringsperiode van Ludwig I (grootvader van Ludwig II van Beieren, die een bewonderaar van Wagner was) zijn vele monumenten en monumentale gebouwen neergezet ter meerdere glorie van de Grootduitse eenheidsgedachte. Helden uit de Germaanse mythologie, figuren uit het Nibelungenlied, historische grote figuren en helden uit roemruchte veldslagen vormen daartoe de bron. Het Walhalla bij Regensburg, (Walhalla was oorspronkelijk het germaanse paradijs waar de gestorven helden door de Walküren op snelle paarden via het luchtruim naar toe werden gevoerd in opdracht van godvader Odin uit het Edda-epos) is in 1842 in gebruik genomen.

afb.6, Walhalla, foto: N.Hemelaar, aug.98

De Befreiungshalle bij Kelheim.

Opgericht ter herinnering aan de overwinning van Ludwig I op Napoleon, de volkerenslag bij Leipzig 1813 en de slag bij Waterloo in 1815. Eerste steen gelegd in 1842, plechtige opening in 1863.

afb.7, Befreiungshalle, foto: N.Hemelaar, aug.98

Het Hermannsdenkmal bij Dettmold,

Opgericht om de Varusslag te herdenken, waarin Germaanse stammen o.l.v. Arminius (Hermann) in 9 n.Chr. drie legioenen van Caesar o.l.v. Varus verslaan. Het werd in 1875 onthuld als bevestiging van het nieuwe Duitse Rijk, het Zweite Reich, na de overwinningen op Oostenrijk (1866) en Frankrijk(1870).

afb.8, Hermannsdenkmal Detmold. (zie ook bij Projecten, historie en mythologie)

afb.9, Fritz Lang, Die Nibelungen, Decla-UFA film 1923-24 Siegfried vermoord.
Still uit de film. (meer hierover, klik hier)


Gedurende WO I (1914-1918) is de Siegfriedlinie, een verdedigingswerk vanaf Kleve (ten noorden van Xanten) tot de Zwitserse grens aangelegd, waarachter generaal Ludendorff zich moest terugtrekken na de Hagenangriff, de mislukte laatste grote aanval van de duitse troepen.  Tussen 1936 en 1940 is de Siegfriedlinie opnieuw versterkt voorafgaand aan WO II (1940-1945). Ook Hitler, bewonderaar van Wagner, maakte gebruik van de Nibelungen om de duitse eenheidsgedachte aan op te hangen: de Nazi-invasie in Rusland (juni-september 1941) werd Operatie Barbarossa genoemd, terwijl Rijksmaarschalk Hermann Göring refereert aan de strijd van de Nibelungen tegen de Hunnen in Gran, het huidige Esztergom, en een parallel trekt met de slag om Stalingrad (Rusland) in 1943, door de Duitsers verloren.

afb.10, Omslag van het tijdschrift "Die Pleite", november 1923, "Siegfried Hitler", George Grosz.