De DADA-Veldtocht in Holland
-
achtergronden en historie -





Begin 1923 trokken
Theo en Nelly van Doesburg, Vilmos Huszár en Kurt Schwitters met een reeks dada-avonden door Nederland.


Deze “veldtocht voor het dadaïsme”, met voordrachten van Theo van Doesburg en Kurt Schwitters, pianospel van Nelly van Doesburg en een constructivistisch poppentheater van Vilmos Huszár, bezorgde DADA hier te lande voor korte tijd een ongekende populariteit. “Heel Holland is dada”, stelde Schwitters in een tussenbalans.


Theo van Doesburg ging nog een stap verder en constateerde zelfs “Holland's bankroet door dada”, aangezien kunstminnend Nederland zijn “dadaïstische instincten” de vrije loop had gelaten en “ter eere van dada zijn geestelijke goden bespuwde en beklodderde”.


En precies dat was de opzet van de tournee, in ieder geval voor Schwitters, die wilde aantonen dat “dada de stijl is van onze tijd, die geen stijl heeft”, om zo de weg vrij te maken voor een nieuwe kunst. Deze nieuwe kunst werd gepresenteerd onder verschillende noemers - De Stijl en Nieuwe Beelding in het geval van Van Doesburg en Huszár, MERZ in het geval van Schwitters.


Met vaste programma-onderdelen "inleiding in de dadasofie", "von abstrakter Lyrik bis zum Urlaut", "die grosse glorreiche Revolution in Revon", "groote balans opruiming" en "banaliteiten" werd DADA in het Duits, Nederlands en zelfs Fries aan het Nederlandse publiek voorgesteld. Of misschien beter gezegd: werd het publiek tot DADA gedreven.

 

Wat ging vooraf:


In 1920 werd in Amsterdam de 'dada-centrale in Holland' opgericht door Citroen-Dada (Paul Citroen) en John Bloomfield (Erwin Blumenfeld), die echter nauwelijks betekenis had.
Korte tijd daarna ontstond een groep rond het tijdschrift La Revue du Feu dat een paar losse dada-soirees organiseerde in Kunsthandel Heystee-Smit en Américain, beiden in Amsterdam.

(De -ten tijde van het interview- 85 jarige schrijver Jan de Hartog herinnert zich dat hij in 1920 met twee nichten naar de Koningszaal van Artis in Amsterdam ging om een lezing van de dadaïst Kurt Schwitters bij te wonen. Dit klopt niet met het gegeven dat Schwitters pas in januari 1923 in ons land arriveerde. )


Van 25 tot en met 29 september 1922 organiseerde Theo van Doesburg in de Duitse steden Weimar, Jena en Hannover drie dadaïstische voorstellingen, met medewerking van Arp, Hausmann, Schwitters en Tzara, die muzikaal werden omlijst door zijn toenmalige vriendin Nelly van Moorsel.


Oorspronkelijk wilde van Doesburg in december 1922 in Den Haag een Dada-congres organiseren waaraan kopstukken van de dadaïstische beweging als Arp, Hausmann, Schwitters en Tzara (en mogelijk ook Francis Picabia en Georges Ribemont-Dessaignes) hadden moeten deelnemen.


Op aanraden van de Stijlkunstenaar Vilmos Huszár werd vervolgens besloten om een tournee te organiseren. Wegens gebrek aan krediet was slechts 1 buitenlandse gast welkom; er konden geen decors en kostuums worden gemaakt, Arp en Tzara konden daarom niet naar Holland komen. Van Doesburg moest dus behoorlijke concessies doen aan de ambitieuze plannen, maar hij liet het niet afweten.


Schwitters bleek wel bereid om mee te doen, hij moest toch in Nederland zijn voor enkele tentoonstellingen van zijn werk. Aanvankelijk werd impresariaat de Koos benaderd dat eerst een proefvoorstelling wilde zien. Van Doesburg weigerde dit en vanaf dat moment werd de tournee door Holland geregeld door Theaterbureau De Haan. (Papestraat 5a Den Haag).
Veel avonden zijn in samenwerking met plaatselijke kunstenaarsverenigingen georganiseerd.


Een andere opvatting over wie het idee van een tournee had geopperd: Schwitters heeft, als zakenman, een impresariaat voorgesteld om de tournee door Holland te organiseren.


Geen manifestatie tijdens de dada-veldtocht was gelijk aan de andere, het aantal deelnemers wisselde per optreden, soms bleek het entertainment, dan weer educatief. De programmering was iedere keer anders, mede door de wisselende samenstelling (vanwege geldgebrek??) van de uitvoerenden.

 

Waar komt het woord Veldtocht vandaan?


Hans Arp:
 

Berichtte over een privé-reklame veldtocht voor Dada die hij met Augusto Giacometti had ondernomen, omstreeks 1918.



Kurt Schwitters:


Na een ontmoeting met Hans Arp nam hij - naar eigen zeggen - contact op met allerlei Avant-garde groepen, ging op weg in regelrechte veldtochten om voordrachten te houden en te exposeren.



"Dat wij in Holland optraden kwam neer op een geweldige, ongelofelijke triomftocht. Toen de Fransen met kanonnen en tanks de Roer bezetten, namen wij artistiek Holland in met dada. De kranten schreven eindeloze dada-artikelen en stukjes over Roer en Reparation.
Terwijl de Fransen in de Roer*) op groot verzet stuitten, overwon dada in Holland zonder verzet. Want het enorme verzet van ons publiek is dada en daardoor ontkracht. Dit verzet is `ons’ wapen. De pers, die meer inzicht heeft dan de massa, heeft dat ingezien en is met vliegende vaandels naar ons overgelopen. De pers biedt ons weerwerk door onomwonden uiting te geven aan zijn geestdrift over de dadaïstische beweging. Binnen 24 uur leerde heel Holland het woord `dada’. Iedereen kent het nu, ieder kent een nuance van het woord, hoe hij het stom kan schreeuwen, zo stom mogelijk. Dat is een enorm succes" **)

*) Ruhrgebied in de huidige Brd.
**) vertaling: Ingeborg Lesener, Amsterdam.


Wat kwam daarna:

Na de Tweede Wereldoorlog, in de jaren '60, ontstond in Nederland een hernieuwde belangstelling voor het dadaïsme als inspiratiebron voor veel kunstenaars en schrijvers, tot op de dag van vandaag.


De afgelopen jaren waren er in ons land voorstellingen en bijeenkomsten over de Dada-veldtocht, waarbij op uiteenlopende wijze een blik werd gegund in het doen en laten van de gebeurtenissen in 1923.

-6 februari 1998 (precies 75 jaar na dato) in de het theater van de Bibliotheek Rotterdam.

- 23 maart 2008 in Gebouw voor Kunsten & Wetenschappen te Utrecht

- 23 september 2009 in Theater Bellevue te Amsterdam




- 3 juli 2011 Neo-Dada in Drachten.

 


NAAR overzicht DADA-Veldtocht: klik hier

MEER hierover:
http://nl.wikipedia.org/wiki/Dada-tournee