Utrecht, 29 januari.
Gebouw Kunsten en Wetenschappen,
Mariaplaats


Het vroegere Gebouw voor Kunsten en Wetenschappen, nu het Utrechts conservatorium, was op 12 januari het toneel van de Utrechtse dada-avond, georganiseerd door Theo van Doesburg en Kurt Schwitters.


(Het is bekend dat er informele Dada-avonden zijn gehouden bij vrienden en bekenden thuis, hier in Utrecht vermoedelijk bij Truus Schröder-Schräder aan de Biltstraat (thans nr 423) woonde. Na het overlijden van haar echtgenoot vroeg zij Rietveld een woning voor haar en haar kinderen te ontwerpen, het Rietveld Schöderhuis. Vanaf eind 1924 woonde zij daar tot haar overlijden in 1985.)


Het dada-circus was in Amsterdam en Den Haag met rellen ontvangen, maar in Utrecht leek het allemaal goed te gaan, totdat een boer uit Jutphaas tijdens de lezing van Van Doesburg, met een kapstok binnenkwam, die opgetuigd was met jeneverflessen, oude bloemkransen en sinaasappelschillen.


Het Utrechts Provinciaal en Stedelijk Dagblad van 30 januari:


“Toen het programma in de tweede helft een eindje was gevorderd, gebeurde het. Tot ieders verras-sing ging plotseling de linkerdeur van het podiumopen en daar verscheen een kleine man in smoking, die een grote "standaard" naast zich neerzette, bekroond door een hardgroene affiche, met een varken erop, omgeven door festoenen van koolranken, stukken worst en anderszins. Theo van Doesburg, die juist met een uiteenzetting bezig was, zweeg, liep op de man af om hem te zeggen dat hij zich moest vergissen, toen de indringer een groot papier uit zijn binnenzak haalde en een lange speech hield, doorspekt met citaten en dwaasheden."

Van Doesburg reageerde verontwaardigd, maar Schwitters meende dat Van Doesburg juist op deze avond `kwam, zag en overwon' door de man in de orkestbak te duwen, waardoor het publiek helemaal loskwam.

In dezelfde krant werden de ‘ordeverstoorders’ berispt door de hoofdredacteur dr. P.H.Ritter. Zij antwoordden in het avondblad van 1 februari. Daarin leest men onder meer:

“Onze bedoeling was: Dada. Wij wilden tegenover de dadaïstische uitingen van officieele dadaïsten een dadaïstisch antwoord plaatsen van het officieuze Dada (i.c. het publiek). ...

Wij wilden toonen dat Dada ook bewust in Utrecht leefde, reeds vóór het hier officieel gedemonstreerd werd. Onze bedoeling was niet op botte wijze het programma te verstoren, zooals o.a. een aantal studenten dat met voorop gezette bedoelingen heeft gedaan.

Tusschen haakjes: waar blijft uwe critiek op de loeiers en de zangers achter in de zaal en op het balkon, die zonder de minste aanleiding en reeds bij voorbaat de demonstratie trachtten te saboteeren, en daarin maar al te wel geslaagd zijn? (...)

Was ons huldeblijk nu werkelijk Dada? Ongetwijfeld. Wij hebben namelijk de voldoening, dat het aangeboden 'bloemstuk' (of was 't een 'verkeersagent', of was 't een 'kathedraal') door Kurt Schwitters zelf, op den ochtend na de demonstratie, is gekwalificeerd als te zijn Dada.
Zijn onmiddellijke reactie bij het opdragen van het stuk was voor ieder oplettend toeschouwer het duidelijkste bewijs, dat deze getuigenis geen niet-dadaïstische, conventioneele beleefdheidsfrase is geweest. Hij stemde met het gejuich van den overdrager in, en heeft na de pauze eenige essentieele bestanddeelen van het huldeblijk -- de varkenskluif en de verdorde krans -- tot attributen van zijn eigen voorstelling gemaakt.”


De avond in Utrecht maakte op Kurt Schwitters de meeste indruk, omdat hier het publiek onverwacht actief aan de manifestatie deelnam. Zonder een spoor van sentiment memoreert Schwitters uitvoerig in zijn herdenkingsartikel (juni 1931) over Van Doesburg (het laatste nummer van De Stijl) de gebeurtenis en eindigt met de volgende strofe:


” Ich hätte es mir sehr gewünscht, öfter mit einem so begabten Dadaisten wie Doesburg vortragen zu können. Der Weltdadaismus hat in Doesburg einen seiner grössten Kenner und Könner verloren”.




 

bronnen:
-Het Utrechts Archief
-Koninklijke Bibliotheek Den Haag
-literatuur:
 zie bij 'Geraadpleegde literatuur'
-internet



< terug naar de Inleiding